V. PASSIO SANCTI VINCENTI MARTYRIS Beate martyr, prospera diem triumfalem tuum, quo sanguinis merces tibi corona, Vincenti, datur! 5 Hic te ex tenebris saeculi tortore uicto et iudice euexit ad caelum dies Christoque ouantem reddidit. Nunc angelorum particeps 10 conlucis insigni stola, quam testis indomabilis riuis cruoris laueras, cum te satelles idoli praecinctus atris legibus 15 litare diuis gentium ferro et catenis cogeret. Ac uerba primum mollia suadendo blande effuderat, captator ut uitulum lupus 20 rapturus adludit prius. 'Rex', inquit, 'orbis maximus,' qui sceptra gestat publica, seruire sanxit omnia priscis deorum cultibus. 25 Vos, Nazareni, adsistite rudemque ritum spernite! haec saxa, quae princeps colit, placate fumo et uictima!' Exclamat hic Vincentius, 30 leuita de tribu sacra, minister altaris dei septem ex columnis lacteis: 'Tibi ista praesint numina, tu saxa, tu lignum colas, 35 tu mortuorum mortuus fias deorum pontifex, nos lucis auctorem patrem eiusque Christum filium, qui solus ac uerus deus, 40 Datiane, confitebimur'. Hic ille iam commotior: 'audesne, non felix', ait, 'ius hoc deorum et principum uiolare uerbis asperis, 45 ius et sacratum et publicum, cui cedit humanum genus, nec te iuuentae feruidae instans periclum permouet? Hoc namque decretum cape: 50 aut ara ture et caespite precanda iam nunc est tibi aut mors luenda est sanguine.' Respondit ille altrinsecus: 'age ergo, quidquid uirium, 55 quidquid potestatis tibi est, palam reluctor, exere! Vox nostra quae sit, accipe: est Christus et pater deus, serui huius et testes sumus, 60 extorque, si potes, fidem! 'Tormenta, carcer, ungulae stridensque flammis lammina atque ipsa poenarum ultima, mors, christianis ludus est. 65 O uestra inanis uanitas scitumque brutum Caesaris! condigna uestris sensibus coli iubetis numina: excisa fabrili manu 70 cauis recocta et follibus, quae uoce, quae gressu carent, inmota, caeca, elinguia. His sumptuosa splendido delubra crescunt marmore, 75 his colla mugientium percussa taurorum cadunt. 'At sunt et illic spiritus'. 'Sunt, sed magistri criminum, uestrae et salutis aucipes, 80 uagi, inpotentes, sordidi, qui uos latenter incitos in omne conpellumt nefas: uastare iustos caedibus, plebem piorum carpere. 85 Norunt et ipsi ac sentiunt pollere Christum et uiuere eiusque iam iamque adfore regnum tremendum perfidis. Clamant fatentes denique 90 pulsi ex latebris uiscerum uirtute Christi et nomine diuique et idem daemones.' His intonantem martyrem iudex profanus non tulit, 95 conclamat: 'os obtrudite, ne plura iactet inprobus! Vocem loquentis claudite raptimque lictores date, illos reorum Plutones 100 pastos resectis canibus! Iam faxo ius praetorium conuiciator sentiat, inpune ne nostris sibi dis destruendis luserit. 105 Tibi ergo soli, contumax, Tarpeia calcentur sacra, tu porro solus obteras Romam, senatum, Caesarem? Vinctum retortis bracchiis 110 sursum ac deorsum extendite, conpago donec ossuum diuulsa membratim crepet. Posthinc hiulcis ictibus nudate costarum abdita 115 ut per latebras uulnerum iecur retectum palpitet.' Ridebat haec miles dei manus cruentas increpans, quod fixa non profundius 120 intraret artus ungula. Ac iam omne robur fortium euiscerando cesserat nisusque anhelus soluerat fessos lacertorum toros, 125 ast ille tanto laetior omni uacantem nubilo frontem serenam luminat te, Christe, praesentem uidens. 'Quis uultus iste, pro pudor!' 130 Datianus aiebat furens, 'gaudet, renidet, prouocat tortore tortus acrior! Nil illa uis exercita tot noxiorum mortibus 135 agone in isto proficit, ars et dolorum uincitur. Sed uos, alumni carceris, par semper inuictum mihi, cohibete paulum dexteras, 140 respiret ut lassus uigor. Praesicca rursus ulcera, dum se cicatrix colligit refrigerati sanguinis, manus resulcans diruet.' 145 His contra leuites refert: 'si iam tuorum perspicis languere uirtutem canum, age, ipse maior carnifex, ostende, quo pacto queant 150 imos recessus scindere, manus et ipse intersere riuosque feruentes bibe! Erras, cruente, si meam te rere poenam sumere, 155 cum membra morti obnoxia dilancinata interficis. Est alter, est intrinsecus, uiolare quem nullus potest, liber, quietus, integer, 160 exsors dolorum tristium. Hoc, quod laboras perdere tantis furoris uiribus, uas est solutum ac fictile, quocumque frangendum modo. 165 Quin immo nunc enitere illum secare ac plectere, qui perstat intus, qui tuam calcat, tyranne, insaniam! Hunc, hunc lacesse, hunc discute, 170 inuictum, inexsuperabilem, nullis procellis subditum solique subiectum deo!' Haec fatur et stridentibus laniatur uncis denuo; 175 cui praetor ore subdolo anguina uerba exsibilat: 'Si tanta callum pectoris praedurat obstinatio, puluinar ut nostrum manu 180 abomineris tangere, saltim latentes paginas librosque opertos detege, quo secta prauum seminans. iustis cremetur ignibus'. 185 His martyr auditis ait: 'quem tu, maligne, mysticis minitaris ignem litteris, flagrabis ipse hoc iustius. Romfea nam caelestium 190 uindex erit uoluminum tanti ueneni interpretem linguam perurens fulmine. Vides fauillas indices Gomorreorum criminum, 195 Sodomita nec latet cinis testis perennis funeris. Exemplar hoc, serpens, tuum est. fuligo quem mox sulpuris bitumen et mixtum pice 200 imo inplicabunt tartaro.' His persecutor saucius pallet, rubescit, aestuat insana torquens lumina spumasque frendens egerit. 205 Tum deinde cunctatus diu decernit: 'extrema omnium igni, grabato et lamminis exerceatur quaestio.' Haec ille sese ad munera 210 gradu citato proripit ipsosque pernix gaudio poenae ministros praeuenit. Ventum ad palestram gloriae, spes certat et crudelitas, 215 luctamen anceps conserunt hinc martyr, illinc carnifex. Serrata lectum regula dente infrequenti exasperat, cui multa carbonum strues 220 uiuum uaporat halitum. Hunc sponte conscendit rogum uir sanctus ore interrito, ceu jam coronae conscius celsum tribunal scanderet. 225 Subter crepante aspergine scintillat excussus salis punctisque feruens stridulis sparsim per artus figitur. Aruina posthinc igneum 230 inpressa cauterem lauit, uis unde roris fumidi in membra sensim liquitur. Haec inter inmotus manet tamquam dolorum nescius 235 tenditque in altum lumina; nam uincla palmas presserant. Sublatus inde fortior lugubre in antrum truditur, ne liber usus luminis 240 animaret altum spiritum. Est intus imo ergastulo locus tenebris nigrior, quem saxa mersi fornicis angusta clausum strangulant. 245 Aeterna nox illic latet expers diurni sideris, hic carcer horrendus suos habere fertur inferos. In hoc baratrum conicit 250 truculentus hostis martyrem lignoque plantas inserit diuaricatis cruribus. Quin addit et poenam nouam crucis peritus artifex, 255 nulli tyranno cognitam nec fando conpertam retro. Fragmenta testarum iubet hyrta inpolitis angulis, acuminata, informia, 260 tergo iacentis sternerent. Totum cubile spiculis armant dolores anxii, insomne qui subter latus mucrone pulsent obuio. 265 Haec illc uersutus uafra meditatus arte struxerat, sed Belzebulis callida commenta Christus destruit. Nam carceralis caecitas 270 splendore lucis fulgurat duplexque morsus stipitis ruptis cauernis dissilit. Agnoscit hic Vincentius adesse quod sperauerat, 275 tanti laboris praemium, Christum, datorem luminis. Cernit deinde fragmina iam testularum mollibus uestire semet floribus 280 redolente nectar carcere. Quin et frequentes angeli stant ac loquuntur comminus, quorum unus ore augustior conpellat his dictis uirum: 285 'Exsurge, martyr inclyte, exsurge securus tui, exsurge et almis coetibus noster sodalis addere! Decursa iam satis tibi 290 poenae minacis munia pulchroque mortis exitu omnis peracta est passio. O miles inuictissime, fortissimorum fortior, 295 iam te ipsa saeua et aspera tormenta uictorem tremunt. Spectator haec Christus deus conpensat aeuo intermino propriaeque collegam crucis 300 larga coronat dextera Pone hoc caducum uasculum, conpage textum terrea, quod dissipatum soluitur, et liber in caelum ueni!' 305 Haec ille; sed clausas fores interna rumpunt lumina tenuisque per rimas nitor lucis latentis proditur. Hoc cum stuperet territus 310 obsessor atri liminis, quem cura pernox manserat seruare feralem domum, psallentis audit insuper praedulce carmen martyris, 315 cui uocis instar aemulae conclaue reddit concauum. Pauens deinde introspicit, admota quantum postibus acies per artas cardinum 320 intrare iuncturas potest: uernare multis floribus stramenta testarum uidet ipsumque uulsis nexibus obambulantem pangere. 325 Inplentur aures turbidi praetoris hoc miraculo, flet uictus et uoluit gemens iram, dolorem, dedecus. 'Exemptus', inquit, 'carceri 330 paulum benignis fotibus recreetur, ut pastum nouum poenis refectus praebeat'. Coire toto ex oppido turbam fidelem cerneres, 335 mollire praefultum torum, siccare cruda uulnera. Ille ungularum duplices sulcos pererrat osculis, hic purpurantem corporis 340 gaudet cruorem lambere. Plerique uestem linteam stillante tingunt sanguine, tutamen ut sacrum suis domi reseruent posteris. 345 Tunc ipse manceps carceris et uinculorum ianitor, ut fert uetustas conscia, repente Christum credidit. Hic obseratis uectibus 350 densae specum caliginis splendore lucis aduenae micuisse clausum uiderat. At uero postquam lectuli martyr quietem contigit, 355 aeger morarum taedio et mortis incensus siti --, si mors habenda eiusmodi est, quae corporali ergastulo mentem resoluit liberam 360 et reddit auctori deo, mentem piatam sanguine, mortis lauacris elutam, quae semet ac uitam suam Christo inmolandam praebuit --, 365 ergo ut recline mollibus reiecit aulaeis caput, uictor relictis artubus caelum capessit spiritus. Cui recta celso tramite 370 reseratur ad patrem uia, quam fratre caesus inpio Abel beatus scanderat. Stipant euntem candidi hinc inde sanctorum chori 375 parique missum carcere baptista Iohannes uocat. At christiani nominis hostem coquebant inrita fellis uenena et liuidum 380 cor efferata exusserant. Saeuire inermem crederes fractis draconem dentibus: 'euasit exultans', ait, 'rebellis et palmam tulit. 385 Sed restat illud ultimum: inferre poenam mortuo, feris cadauer tradere canibusue carpendum dare. Iam nunc et ossa extinxero, 390 ne sit sepulcrum funeris, quod plebs gregalis excolat titulumque figat martyris.' Sic frendit et corpus sacrum profanus -- a dirum nefas! -- 395 nudum negato tegmine exponit inter carices. Sed nulla dirarum famis aut bestiarum aut alitum audet tropeum gloriae 400 foedare tactu squalido. Quin, si qua clangens inprobe circumuolarat eminus, trucis uolucris inpetu depulsa uertebat fugam. 405 Nam coruus, Heliae datus olim ciborum portitor, hoc munus inplet sedule et inremotus excubat. Hic ex frutectis proximis 410 infestus alarum sono oculosque pinnis uerberans exegit inmanem lupum. Quis perfidorum credere ausit rapacem beluam, 415 tauris paratam congredi, cessisse plumis mollibus? Ibat malignum murmurans leui uolatu exterritus praedamque uisam fugerat 420 custodis inbellis minis. Quis audienti talia, Datiane, tunc sensus tibi, quantis gementem spiculis figebat occultus dolor, 425 cum te perempti corporis uirtute uictum cerneres ipsis et inpar ossibus uacuisque iam membris minor? Sed quis, tyranne pertinax, 430 hunc inpotentem spiritum determinabit exitus? nullusne te franget modus? 'Nullus, nec umquam desinam; nam si ferina inmanitas 435 mansuescit et clementia coruos uoraces mitigat, mergam cadauer fluctibus: insana numquam naufragis ignoscit unda et spumeum 440 nescit profundum parcere. Aut semper illic mobilis incerta per ludibria uagis feretur flatibus squamosa pascens agmina, 445 aut sub fragosis rupibus scabri petrarum murices inter recessus scrupeos discissa rumpent uiscera. Ecquis uirorum strenue 450 cumbam peritus pellere remo, rudente et carbaso, secare qui pontum queas, rapias palustri e caespite corpus, quod intactum iacet, 455 leuique uectum lembulo amplum per aequor auferas? Sed conplicatum sparteus claudat cadauer culleus, quem fune conexus lapis 460 praeceps in altum deprimat, At tu per undas emices rorante praepes palmula, donec relictum longior abscondat aspectus solum.' 465 Haec iussa quidam militum -- Eumorfio nomen fuit -- uiolentus, audax, barbarus, furore feruens adripit. Funale textum conserit, 470 suto quod inplet corpore, emensus et multum freti inter procellas excutit. O praepotens uirtus dei, uirtus creatrix omnium, 475 quae turgidum quondam mare gradiente Christo strauerat, ut terga calcans aequoris siccis mearet passibus, plantas nec undis tingueret 480 uasti uiator gurgitis! Haec ipsa uirtus iusserat rubrum salum dehiscere, patente dum fundo aridum secura plebs iter terit. 485 Nec non et ipsa nunc iubet seruire sancto corpori pontum quietis lapsibus ad curua pronum litora. Saxum molaris ponderis 490 ut spuma candens innatat tantique custos pigneris fiscella fertur fluctibus. Cernunt stupentes nauitae uectam remenso marmore 495 labi retrorsum leniter aestu secundo et flamine. Certant et ipsi concito pontum faselo scindere, longe sed artus praeuolant 500 telluris ad mollem sinum. Prius relatos denique humus quieta suscipit, quam pulsa summis nisibus carina portum tangeret. 505 Felix amoeni litotis secessus ille, qui sacra fouens harenis uiscera uicem sepulcri praebuit, dum cura sanctorum pia 510 deflens adornat aggerem tumuloque corpus creditum uitae reseruat posterae! Sed mox subactis hostibus iam pace iustis reddita 515 altar quietem debitam praestat beatis ossibus; subiecta nam sacrario imamque ad aram condita caelestis auram muneris 520 perfusa subter hauriunt. Sic corpus, ast ipsum dei sedes receptum continet cum Maccabeis fratribus sectoque Eseiae proximum. 525 Simplex sed illis contigit corona poenarum, quibus finem malorum praestitit mortis supremus exitus. Quid tale sector ausus est? 530 truncata numquid corporis segmenta post serram feris obiecit aut undis dedit? Num Maccabei martyris linguam tyrannus erutam 535 raptamue pellem uerticis auibus cruentis obtulit? Tu solus, O bis inclyte, solus brauii duplicis palmam tulisti, tu duas 540 simul parasti laureas. In morte uictor aspera, tum deinde post mortem pari uictor triumfo proteris solo latronem corpore. 545 Adesto nunc et percipe uoces precantum supplices, nostri reatus efficax orator ad thronum patris! Per te, per ilium carcerem, 550 honoris augmentum tui, per uincla, flammas, ungulas, per carceralem stipitem, per fragmen illud testeum, quo parta creuit gloria, 555 et quem trementes posteri exosculamur lectulum, miserere nostrarum precum, placatus ut Christus suis inclinet aurem prosperam 560 noxas nec omnes inputet! Si rite sollemnem diem ueneramur ore et pectore, si sub tuorum gaudio uestigiorum sternimur, 565 paulisper huc inlabere Christi fauorem deferens, sensus grauati ut sentiant leuamen indulgentiae. Sic nulla jam restet mora, 570 quin excitatam nobilis carnem resumat spiritus uirtute perfunctam pari, ut, quae laborum particeps commune discrimen tulit, 575 sit et coheres gloriae cunctis in aeuum saeculis.